De ontdekking van Engis

Onze wereld houdt hier op, zegt de laatste boer op de vlakte van de Condroz. Achter zijn boerderij zakt het landschap weg. Velden maken plaats voor dicht bos. De weg vervaagt. “Ooit gebeurde iets duister in de vallei. Geen idee of er nog een stad of een dorp of wat dan ook is, zegt de boer. Interesseert me ook niet of jij het wil zien.” 

De streek ‘Condroz’ houdt aan de noordkant abrupt op te bestaan. De Maas schuurde millennia lang tegen het plateau aan en nestelt zich nu in een diepe, steile vallei. Via de ‘Route des trente-six tournants’ daal je 150 meter. De bodem, het landschap, de mensenwereld. Ze veranderen abrupt.

Ik daal af naar de vallei. Van achter een ruige beboste heuvelrug komt een dof ritmisch geluid. Een dunne wand is alles wat er van de heuvel overblijft. Erachter het grote gapende niets. De heuvel gulzig opgevreten. In de diepte de eerste mensen, wriemelend.

De Maas schuurde een geologische staalkaart uit het plateau. Samengeperste tijdperken, laag na laag blootgelegd. Oerzeeën, oerbossen, oerbergen, tot de essentie herleid. Steenkool, kalksteen, zink en lood: hapklaar dagzomend voor de mens. Neanderthalers schuilden hier in grotten. Romeinen brandden er kalk. In de negentiende eeuw bleek de streek kweekgrond voor de industriële revolutie.

Abrupt eindigt het bos. Voor mij ligt de smalle vallei met in het midden een donkere stille Maas. Niemand verwacht dat er nog iemand van het plateau afzakt.

Aan de overkomt van de rivier: het mythische Engis. Linten van huizen netjes uitgerold. Het stadje aan weerszijden omringd door brutale vormen, uit kieren en schoorstenen puffen rook en stoom. Als achtergrond, de andere valleiwand, donker en dreigend. 

Jakob_Ulens_Engis_5
Jakob_Ulens_Engis_6

Halverwege de 19de werd Engis een pleisterplaats voor industrie. Het dorp groeide snel uit tot een compact stadje. Op het ritme van de industrie verschenen de arbeidershuizen. Roet en smerigheid als blijk van vooruitgang, uitbuiting de norm. Van hogerop vanuit hun nette huizen, neerkijkend op het werkvolk: de bazen.  

Dit is het. Het ding waarvoor de mensen van het plateau waarschuwen. Prayon 4. Het ding raast en brult en stoomt. Als een gestrand ruimtetuig, kilometers lang. Het houdt Engis in een wurggreep. Een oneerlijke symbiose. Engis voedt Prayon, met de rijkdom van de aarde en met werkkracht, maar krijgt weinig terug. 

Jakob_Ulens_Engis_4
Jakob_Ulens_Engis_7

Als een oprijlaan leidt de hoofdstraat van Engis naar de poorten van de fabriek Prayon. Een uitgestrekte fabriek van kunstmest en zwavelzuur. Aan de andere kant van het stadje een elektriciteitscentrale. Aan de overkant wordt gips gebakken, wat verder een buskruitfabriek. Het knettert, het trilt en het stoomt rond Engis, dat in een waas van wit stof wordt gehuld.

Generaties terug stootte die buitenaardse moloch zijn walmen uit. De boeren van de Condroz zagen eerst hun dieren sterven en daarna de fabrieksmensen. De nieuwe god van vuur en vooruitgang, van staal en stuwkracht, die ze in de vallei aanbaden, eiste zijn offers. De boeren van de Condroz zwoeren nooit nog een stap in de vallei te zetten. 

In december 1930 hield een hogedrukgebied de fabrieksuitstoot in de vallei. Op korte tijd overleden in Engis en omgeving een zeventigtal mensen aan acute luchtverontreiniging. Het werd wereldnieuws. Een groot onderzoek kon niet uitblijven. Voor het eerst werd wetenschappelijk aangetoond dat de uitstoot van fabrieken zo schadelijk was.

Niet dat er veel werd gedaan met dit inzicht. Ook nu is Engis een van de ongezondste gebieden in België. De geologische en industriële geschiedenis blijven doorwerken en zullen dat nog lang doen.

Ik ontdekte het stadje Engis op een mistige winteravond. Op zo een moment heb je niet eens veel fantasie nodig om je in een Twin Peaks setting te wanen.

De gevarieerde landschappen, de visuele verrassingen, de laagjes geschiedenis en de vriendelijke bewoners: het stadje won snel een plaats in mijn hart.  Engis is als een goede vriend met een zwaar verleden. Een stad om naar te luisteren en om te koesteren.  

Jakob_Ulens_Engis 11
DSC_1632
DSC_1634
DSC_7051
DSC_7055